واقعى به سوى خداست . محدثين و متكلمين به استناد آيات ظاهر در احياى مجدد همين بدن ، آيات رجوع و لقاء را تأويل مىكنند و حكما برعكس . اكنون بايد ديد مىتوان راهى يافت كه جامع همهء تعبيرات باشد . 16 . از نظر گروه محدثين و متكلمين ، معاد پايان زمانى يعنى خرابى و انهدام اين جهان و آغاز زمانىِ يك جهانى بهتر با خصوصيات ديگر است ، ولى از نظر حكما معاد و قيامت به معنى انتقال يك موجود است از نشئهء دنيا و طبيعت به نشئهء آخرت ، و بهشت و جهنم هم اكنون موجود است . 17 . در قرآن و سنت ، مسئلهء كتاب و نوشتن اعمال و رقيب و عتيد و امثال اينها آمده است مسئلهء وزن اعمال ، مسئلهء شهود اعمال و تجسم اعمال آمده است . 18 . تاريخ اعتقاد به حيات بعد از مرگ ، رجوع شود به كتاب به سوى جهان ابدى ، تأليف زين العابدين قربانى ، صفحهء 18 . . . 19 . از نظر حكما تعبيراتى نظير درخت طوبى ، شجرة زقّوم و امثال اينها تعبيراتى است كنايى از يك سلسله حقايق . تفاوتهاى اين جهان و آن جهان ( 1 ) : 1 . در آنجا پيرى و مردن و توالد و تناسل نيست . 2 . آنجا حيات محض است . 3 . آنجا كشت و عمل نيست ، فقط حساب و بهره بردارى است . 4 . آنجا سرنوشتهاى مشترك نيست . 5 . اما رابطهء ميان اينجا و آنجا - حكومت ظاهر و باطن . 6 . آنجا نظام اسباب و مسببات نيست ، حكومت بلامنازع مشيت است .

--> ( 1 ) رجوع به ورقهء عليحده تحت عنوان معاد - تفاوتهاى دو جهان .